ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ ದೇವಿ: ಶಕ್ತಿ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಭಯದ ಪ್ರತೀಕ

 

ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ ದೇವಿಯು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ ಸ್ವರೂಪಿಣಿಯಾದ ದುರ್ಗಾ ದೇವಿಯ ನವದುರ್ಗೆಯರ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಆರನೆಯವಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ನವರಾತ್ರಿಯ ಆರನೇ ದಿನದಂದು ಈ ತಾಯಿಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಭಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಶ್ರದ್ಧೆಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದುಷ್ಟರ ಸಂಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಟರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅವತರಿಸಿದ ಈ ದೇವಿಯು ಶೌರ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕರುಣೆಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಭಕ್ತರ ಪಾಲಿಗೆ ಕೇಳಿದ ವರವನ್ನು ಕರುಣಿಸುವ ಕಾಮಧೇನುವಾಗಿ, ಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಅಭಯದಾತೆಯಾಗಿ ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ ಮಾತೆಯು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ.
ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ ದೇವಿಯ ಜನನದ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ 'ಕತ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಒಬ್ಬ ಮಹಾನ್ ಋಷಿಯಿದ್ದನು. ಆತನ ಮಗನೇ 'ಕಾತ್ಯ'. ಇದೇ ಗೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹರ್ಷಿ ಕಾತ್ಯಾಯನನು ಜನಿಸಿದನು. ಕಾತ್ಯಾಯನ ಮಹರ್ಷಿಯು ಆದಿಶಕ್ತಿಯ ಪರಮ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದು, ಜಗನ್ಮಾತೆಯಾದ ಪಾರ್ವತಿ ದೇವಿಯು ತನಗೆ ಮಗಳಾಗಿ ಜನಿಸಬೇಕೆಂಬ ಮಹದಾಸೆಯಿಂದ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದನು. ಅವನ ಭಕ್ತಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿದ ಜಗನ್ಮಾತೆಯು ಅವನ ಆಸೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿದಳು.
ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಮಹಿಷಾಸುರನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಅಟ್ಟಹಾಸವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಿತಿಮೀರಿತ್ತು. ಬ್ರಹ್ಮದೇವನಿಂದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದ ಮಹಿಷಾಸುರನು, ತನಗೆ ಯಾವುದೇ ಪುರುಷನಿಂದ ಅಥವಾ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸಾವು ಬರಬಾರದು, ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸಾವು ಬರಲಿ ಎಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಸ್ತ್ರೀಯೊಬ್ಬಳು ತನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಅವನು ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ, ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಓಡಿಸಿದ್ದನು. ಮಹಿಷಾಸುರನ ಉಪಟಳವನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದೆ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಮಹೇಶ್ವರರಾದಿಯಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದರು. ಆಗ ಆ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಕೋಪದ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಒಂದು ಮಹಾ ಜ್ಯೋತಿಯು ಉದ್ಭವಿಸಿತು.
ಆ ದಿವ್ಯ ತೇಜಸ್ಸು ಕಾತ್ಯಾಯನ ಮಹರ್ಷಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣು ಮಗುವಿನ ರೂಪ ತಾಳಿತು. ಮಹರ್ಷಿ ಕಾತ್ಯಾಯನನು ಆ ದಿವ್ಯ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನ ಮಗಳಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಆಕೆಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದನು. ಕಾತ್ಯಾಯನ ಮಹರ್ಷಿಯ ಮಗಳಾಗಿ ಅವತರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಆ ದೇವಿಗೆ 'ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತು. ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷದ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಜನಿಸಿದ ಈ ತಾಯಿಯು, ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಸಪ್ತಮಿ, ಅಷ್ಟಮಿ ಮತ್ತು ನವಮಿಯಂದು ಕಾತ್ಯಾಯನ ಮಹರ್ಷಿಯಿಂದ ಪೂಜೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ದಶಮಿಯ ದಿನದಂದು ಮಹಿಷಾಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಳು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಆಕೆಗೆ 'ಮಹಿಷಾಸುರಮರ್ದಿನಿ' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ ದೇವಿಯ ಸ್ವರೂಪವು ಅತ್ಯಂತ ಭವ್ಯ ಹಾಗೂ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದು, ನೋಡುಗರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಭಯವನ್ನು ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವಿಯ ಮೈಬಣ್ಣವು ಬಂಗಾರದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿದ್ದು, ಆಕೆಯ ಮುಖವು ಸಾವಿರ ಸೂರ್ಯರ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮದ ಸಂಕೇತವಾದ ಸಿಂಹವು ಈ ತಾಯಿಯ ವಾಹನವಾಗಿದೆ. ಚತುರ್ಭುಜಳಾದ ಈ ದೇವಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳಿವೆ. ತನ್ನ ಬಲಭಾಗದ ಮೇಲಿನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ನೀಡುವ 'ಅಭಯ ಮುದ್ರೆ' ಮತ್ತು ಕೆಳಗಿನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ವರವನ್ನು ನೀಡುವ 'ವರದ ಮುದ್ರೆ'ಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾಳೆ. ಎಡಭಾಗದ ಮೇಲಿನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟ ಸಂಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗ ಮತ್ತು ಕೆಳಗಿನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ಶುದ್ಧತೆಯ ಸಂಕೇತವಾದ ಕಮಲದ ಹೂವನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದಾಳೆ.
ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ ವ್ರತಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿತ್ತು ಎಂದು ಭಾಗವತ ಪುರಾಣವು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ವೃಂದಾವನದ ಗೋಪಿಕೆಯರು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ತಮ್ಮ ಪತಿಯನ್ನಾಗಿ ಪಡೆಯಲು ಮಾರ್ಗಶಿರ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಯಮುನಾ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ ದೇವಿಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ಕಠಿಣ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದ್ದರು. ಪ್ರತಿದಿನ ಮುಂಜಾನೆ ಯಮುನಾ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ದೇವಿಗೆ ಧೂಪ, ದೀಪ, ನೈವೇದ್ಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, "ಕಾತ್ಯಾಯನಿ ಮಹಾಮಾಯೇ ಮಹಾಯೋಗಿನ್ಯಧೀಶ್ವರಿ, ನಂದಗೋಪಸುತಂ ದೇವಿ ಪತಿಂ ಮೇ ಕುರು ತೇ ನಮಃ" ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೂ ಅವಿವಾಹಿತ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ತಮಗೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಒಪ್ಪುವಂತಹ, ಸದ್ಗುಣಶೀಲನಾದ ವರನು ಸಿಗಲಿ ಎಂದು ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ.
ನವರಾತ್ರಿಯ ಆರನೇ ದಿನದಂದು ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದರಿಂದ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅನೇಕ ವಿಶೇಷ ಫಲಗಳು ಲಭಿಸುತ್ತವೆ. ಯಾರಿಗೆ ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವಾಗುತ್ತಿದೆಯೋ, ಜಾತಕದಲ್ಲಿ ಕುಜ ದೋಷ ಅಥವಾ ಇನ್ನಿತರ ಗ್ರಹ ದೋಷಗಳಿಂದ ಮದುವೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುತ್ತಿದೆಯೋ, ಅಂತಹವರು ಈ ದೇವಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದರಿಂದ ಶೀಘ್ರ ವಿವಾಹ ಯೋಗ ಕೂಡಿಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿವಾಹಿತರಿಗೆ ಸುಖಮಯ ದಾಂಪತ್ಯ ಜೀವನ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ, ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ ದೇವಿಯು ಗುರು ಗ್ರಹವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಕೆಯ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಜಾತಕದಲ್ಲಿ ಗುರು ಬಲವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ವಿದ್ಯೆ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಯೋಗ ಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಈ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ನವರಾತ್ರಿಯ ಆರನೇ ದಿನ ಸಾಧಕನ ಮನಸ್ಸು ಎರಡು ಹುಬ್ಬುಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ 'ಆಜ್ಞಾ ಚಕ್ರ'ದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಚಕ್ರವು ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ದೃಷ್ಟಿಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆಯಿಂದ ಆಜ್ಞಾ ಚಕ್ರವು ಜಾಗೃತಗೊಂಡು, ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಲೌಕಿಕ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಏಕಾಗ್ರತೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಈ ತಾಯಿಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನೆನೆದರೆ ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರಗಳ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ರೋಗ, ಶೋಕ, ಭಯ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪಗಳು ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಗಳೆಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಭಿಸುತ್ತವೆ.
ನವರಾತ್ರಿಯ ಆರನೇ ದಿನ ಮುಂಜಾನೆ ಬೇಗನೆ ಎದ್ದು ಸ್ನಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಶುದ್ಧವಾದ ಕೆಂಪು ಅಥವಾ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ತಾಯಿಗೆ ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಹಳದಿ ಬಣ್ಣಗಳೆಂದರೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದು, ಕೆಂಪು ದಾಸವಾಳ ಮತ್ತು ಕಮಲದ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ ದೇವಿಗೆ 'ಜೇನುತುಪ್ಪ' ಎಂದರೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ದಿನ ದೇವಿಗೆ ಜೇನುತುಪ್ಪವನ್ನು ಅಥವಾ ಜೇನುತುಪ್ಪ ಬೆರೆಸಿದ ಪಾಯಸವನ್ನು ನೈವೇದ್ಯವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆಕರ್ಷಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಮಧುರವಾದ ವಾಕ್ ಶಕ್ತಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ. ಪೂಜೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ "ಕ್ಲೀಂ ಶ್ರೀಂ ತ್ರಿನೇತ್ರಾಯೈ ನಮಃ" ಎಂಬ ಬೀಜ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಅಥವಾ "ಯಾ ದೇವೀ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಮಾ ಕಾತ್ಯಾಯನೀ ರೂಪೇಣ ಸಂಸ್ಥಿತಾ, ನಮಸ್ತಸ್ಯೈ ನಮಸ್ತಸ್ಯೈ ನಮಸ್ತಸ್ಯೈ ನಮೋ ನಮಃ" ಎಂಬ ಸ್ತುತಿ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸುವುದರಿಂದ ದೇವಿಯ ಕೃಪೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಬಹುದು.
ಭಾರತದ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ ದೇವಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ವೃಂದಾವನದಲ್ಲಿರುವ ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ ಶಕ್ತಿಪೀಠವು ಸತಿ ದೇವಿಯ ಕೇಶರಾಶಿ ಬಿದ್ದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದ್ದು, 51 ಶಕ್ತಿಪೀಠಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯ ಛತ್ತರ್‌ಪುರದಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀ ಆದ್ಯ ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ ಶಕ್ತಿಪೀಠ ಮಂದಿರವು ಭಾರತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇನ್ನು ನಮ್ಮ ಕರ್ನಾಟಕದ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಂಕೋಲಾ ತಾಲೂಕಿನ ಅವರ್ಸಾದಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀ ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ ಬಾಣೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಗೋವಾದಲ್ಲಿದ್ದ ಮೂಲ ದೇವಿಯನ್ನು ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ದಾಳಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಂದು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ.
ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ ದೇವಿಯು ಕೇವಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಉಗ್ರ ಸ್ವರೂಪಿಣಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಭಕ್ತರ ಪಾಲಿಗೆ ಕೇಳಿದ ವರವನ್ನು ಕರುಣಿಸುವ ಕರುಣಾಮಯಿ ತಾಯಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಇಂದಿನ ಕಲುಷಿತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮೊಳಗಿರುವ ಅಹಂಕಾರ, ಕೋಪ, ದ್ವೇಷಗಳೆಂಬ ಮಹಿಷಾಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಸುಜ್ಞಾನದ ಬೆಳಕನ್ನು ಮೂಡಿಸಲು ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆಯು ನಮಗೆ ದಾರಿದೀಪವಾಗಿದೆ. ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಈ ತಾಯಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರಿಗೆ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಸೋಲುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಭಕ್ತರ ಅಚಲ ನಂಬಿಕೆಯಾಗಿದೆ.

ಸಿಹಿಜೀವಿ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ